Dwie darowizny w jednym akcie notarialnym: orzecznictwo i linia sądowa

Dokonywanie przesunięć majątkowych w obrębie najbliższej rodziny to powszechna praktyka, która pozwala na uporządkowanie spraw własnościowych jeszcze za życia darczyńcy. Bardzo często, ze względów ekonomicznych oraz organizacyjnych, strony decydują się na skumulowanie kilku czynności prawnych w jednym dokumencie. Przykładem takiego działania jest sporządzenie dwóch darowizn w jednym akcie notarialnym. Choć z technicznego i formalnego punktu widzenia mamy do czynienia z jednym dokumentem sporządzonym przez notariusza, to z perspektywy prawa cywilnego i spadkowego sytuacja ta rodzi szereg skomplikowanych pytań. Jak sąd spadku ocenia takie czynności? Czy termin doliczania darowizn do spadku biegnie dla obu umów tak samo? Jakie znaczenie ma to dla roszczeń o zachowek? Niniejsza analiza szczegółowo omawia linię orzeczniczą oraz praktyczne konsekwencje takiego rozwiązania.

Teza publikacji: Jeden dokument, dwie niezależne czynności prawne

Kluczową tezą, na której opiera się całe orzecznictwo sądów powszechnych oraz Sądu Najwyższego, jest rozróżnienie pomiędzy dokumentem (nośnikiem fizycznym, jakim jest akt notarialny) a samą czynnością prawną (umową darowizny). Ujęcie dwóch darowizn w jednym akcie notarialnym nie tworzy z nich jednej, zbiorczej czynności prawnej. Każda z tych darowizn zachowuje swoją pełną autonomię prawną. Oznacza to, że każda umowa darowizny musi być oceniana indywidualnie pod kątem jej ważności, wad oświadczenia woli, a także skutków na gruncie prawa spadkowego. Sąd spadku, badając sprawę o zachowek czy dział spadku, nie może traktować tych czynności łącznie, lecz ma obowiązek zbadać każdą z nich z osobna, uwzględniając specyfikę podmiotową i przedmiotową każdego z transferów majątkowych.

Dwie darowizny w jednym akcie a doliczanie do spadku i zachowek

W kontekście prawa spadkowego najwięcej kontrowersji budzi kwestia doliczania darowizn do substratu zachowku. Zgodnie z art. 993 Kodeksu cywilnego, przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę. Jednakże stosowanie tego przepisu do dwóch darowizn zawartych w jednym akcie notarialnym wymaga precyzyjnego rozróżnienia statusu prawnego obdarowanych. Przepisy wprowadzają bowiem zróżnicowanie w zależności od tego, czy obdarowany jest spadkobiercą lub osobą uprawnioną do zachowku, czy też osobą trzecią.

Zgodnie z art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego, przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, ani dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. Ten dziesięcioletni termin ma fundamentalne znaczenie. Jeśli w jednym akcie notarialnym darczyńca dokonał darowizny na rzecz swojego dziecka (które jest spadkobiercą ustawowym) oraz na rzecz osoby trzeciej (np. synowej, zięcia czy partnera), to mimo dokonania obu czynności w tym samym dniu i w tym samym dokumencie, ich sytuacja prawna po latach będzie skrajnie odmienna. Darowizna na rzecz dziecka będzie doliczana do spadku bezterminowo, natomiast darowizna na rzecz osoby trzeciej po upływie 10 lat od jej dokonania nie będzie już uwzględniana przy obliczaniu zachowku. Sąd spadku musi rygorystycznie przestrzegać tej granicy czasowej dla każdego z obdarowanych z osobna.

Kogo dotyczy ten problem? Beneficjenci i spadkobiercy

Problem ten dotyczy przede wszystkim trzech grup podmiotów. Po pierwsze, są to darczyńcy, którzy chcą sprawiedliwie lub celowo podzielić swój majątek za życia, często nie zdając sobie sprawy z dalekosiężnych skutków prawnych kumulowania czynności. Po drugie, beneficjenci (obdarowani), którzy mogą zostać pociągnięci do odpowiedzialności z tytułu zachowku na podstawie art. 1000 Kodeksu cywilnego. Po trzecie, spadkobiercy pominięci w darowiznach, którzy po śmierci spadkodawcy dochodzą swoich praw przed sądem. Dla tej ostatniej grupy kluczowe jest ustalenie, które z darowizn w ogóle mogą wejść do substratu zachowku i od kogo mogą żądać uzupełnienia swojej części spadku.

Podstawa prawna i interpretacja przepisów Kodeksu cywilnego

Analizując sytuację dwóch darowizn w jednym akcie, należy oprzeć się na następujących regulacjach Kodeksu cywilnego:

Art. 888 § 1 KC – definiuje umowę darowizny jako zobowiązanie darczyńcy do bezpłatnego świadczenia kosztem swego majątku na rzecz obdarowanego.
Art. 993 KC – nakazuje doliczanie darowizn do czystej wartości spadku przy ustalaniu substratu zachowku.
Art. 994 KC – określa wyjątki od doliczania darowizn, w tym kluczowy limit 10 lat dla osób niebędących spadkobiercami.
Art. 1039 § 1 KC – dotyczy zaliczenia darowizn na schedę spadkową przy dziale spadku między zstępnymi albo między zstępnymi i małżonkiem.

Sądy interpretują te przepisy w sposób literalny i celowościowy. Fakt sporządzenia umów w jednym akcie notarialnym nie może modyfikować ustawowych zasad odpowiedzialności za długi spadkowe czy obliczania zachowku. Każda z umów rodzi odrębny stosunek zobowiązaniowy pomiędzy darczyńcą a konkretnym obdarowanym.

Linia orzecznicza sądów powszechnych i Sądu Najwyższego

W orzecznictwie ugruntował się jednolity pogląd dotyczący samodzielności bytowej każdej z darowizn. Sądy podkreślają, że dla oceny skutków prawnych darowizny decydujące znaczenie ma moment jej wykonania oraz status osoby obdarowanej w chwili otwarcia spadku. W sprawach o zachowek, w których pozwanymi są osoby obdarowane na mocy jednego aktu notarialnego, sądy stosują zasadę subsydiarnej odpowiedzialności obdarowanych określoną w art. 1000 KC. Jeżeli wartość jednej darowizny wystarcza na pokrycie roszczenia o zachowek, sąd nie musi sięgać do majątku drugiego obdarowanego, chyba że obaj ponoszą odpowiedzialność solidarną lub proporcjonalną na innych zasadach, co jednak w przypadku odrębnych darowizn jest wykluczone. Każdy obdarowany odpowiada tylko do wysokości wzbogacenia będącego skutkiem otrzymanej przez niego darowizny.

Sądy zwracają również uwagę na kwestię wyceny przedmiotów darowizny. Zgodnie z art. 995 § 1 KC, wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku. W przypadku dwóch różnych nieruchomości podarowanych w jednym akcie, sąd spadku musi powołać biegłego ds. szacowania nieruchomości, który dokona odrębnej wyceny każdego z tych składników majątkowych. Stan każdego z nich (np. stopień zużycia, nakłady) ocenia się na dzień sporządzenia aktu notarialnego, co przy wieloletnich procesach bywa kluczowym elementem sporu.

Procedura i aspekty formalne przed notariuszem

Z punktu widzenia praktyki notarialnej, zawarcie dwóch darowizn w jednym akcie jest w pełni dopuszczalne i często rekomendowane przez rejentów jako rozwiązanie tańsze dla klientów. Zgodnie z przepisami o taksie notarialnej, przy kilku czynnościach dokonywanych w jednym akcie notarialnym, podstawą obliczenia taksy może być suma wartości poszczególnych czynności lub najwyższa z nich, w zależności od relacji między stronami i charakteru transakcji. Najczęściej notariusz pobiera taksę od każdej z darowizn osobno, jednakże opłaty za wypisy aktu oraz niektóre koszty sądowe (np. za wpisy w księgach wieczystych) mogą ulec obniżeniu lub skumulowaniu, co generuje realne oszczędności.

Należy jednak pamiętać o obowiązkach podatkowych. Każda darowizna podlega osobnemu zgłoszeniu do właściwego urzędu skarbowego na formularzu SD-Z2 (w przypadku grupy zerowej, aby skorzystać ze zwolnienia z podatku od spadków i darowizn). Niedopełnienie tego obowiązku w terminie 6 miesięcy od dnia powstania obowiązku podatkowego (czyli od dnia sporządzenia aktu) skutkuje opodatkowaniem darowizny na zasadach ogólnych, co dla każdego z obdarowanych stanowi indywidualne ryzyko finansowe.

Najczęstsze błędy i ryzyka procesowe

Do najczęstszych błędów popełnianych przez strony oraz pełnomocników procesowych należą:

Błędne utożsamianie sytuacji prawnej obdarowanych – zakładanie, że skoro darowizny dokonano w tym samym dniu i dokumencie, to roszczenie o zachowek przedawni się wobec obu osób w tym samym czasie.
Zaniechanie zastrzeżenia o wyłączeniu darowizny ze schedy spadkowej – brak wyraźnego oświadczenia darczyńcy w akcie notarialnym, że darowizna nie podlega zaliczeniu na schedę spadkową (art. 1039 § 1 KC), co przy dziale spadku może drastycznie zmniejszyć udział jednego z dzieci.
Wadliwe określenie przedmiotu darowizny – nieprecyzyjne opisanie stanu nieruchomości w akcie, co utrudnia późniejszą wycenę przez biegłego w sądzie spadku po wielu latach od transakcji.
Ignorowanie zasady subsydiarności – pozywanie obu obdarowanych łącznie bez uwzględnienia kolejności ich odpowiedzialności wynikającej z przepisów prawa spadkowego.

Praktyczny przykład (case study)

Aby lepiej zobrazować opisywany problem, posłużmy się przykładem. Pan Jan, posiadający dwóch synów – Tomasza i Roberta, postanowił przekazać swój majątek. W jednym akcie notarialnym sporządzonym w 2010 roku dokonał dwóch darowizn: darował synowi Tomaszowi własnościowe mieszkanie o wartości 300 000 zł, natomiast żonie Tomasza (swojej synowej, Annie) darował działkę budowlaną o wartości 100 000 zł. Pan Jan zmarł w 2022 roku, nie pozostawiając żadnego innego majątku. Drugi syn, Robert, który nie otrzymał nic, wystąpił do sądu spadku z pozwem o zachowek.

Sąd spadku, analizując sprawę, musiał ocenić status obu darowizn. Ponieważ od momentu dokonania darowizny do dnia śmierci spadkodawcy minęło 12 lat, sąd zastosował art. 994 § 1 KC. Tomasz, jako syn i spadkobierca ustawowy, musiał liczyć się z tym, że jego darowizna (mieszkanie) zostanie doliczona do spadku bez względu na upływ czasu. Natomiast Anna (synowa) jest dla spadkodawcy osobą trzecią (nie należy do kręgu spadkobierców ustawowych ani uprawnionych do zachowku). Ponieważ od darowizny na jej rzecz do otwarcia spadku minęło więcej niż 10 lat, darowizna działki nie została doliczona do substratu zachowku. W efekcie Robert mógł domagać się zachowku wyłącznie przy uwzględnieniu wartości mieszkania podarowanego Tomaszowi, a Anna została całkowicie zwolniona z odpowiedzialności finansowej. Ten przykład doskonale pokazuje, jak jeden dokument kryje w sobie dwie zupełnie różne ścieżki prawne.

Skutki prawne i podsumowanie

Decyzja o zawarciu dwóch darowizn w jednym akcie notarialnym niesie za sobą korzyści logistyczne i finansowe na etapie sporządzania dokumentu, jednak nie eliminuje odrębności tych czynności na gruncie prawa spadkowego. Sąd spadku zawsze będzie badał każdą umowę niezależnie. Kluczowe znaczenie dla ostatecznego rozstrzygnięcia spraw o zachowek czy dział spadku ma status obdarowanego oraz upływ terminów ustawowych. Planując tego typu transakcje, darczyńcy powinni dokładnie przeanalizować strukturę podmiotową umów oraz rozważyć zamieszczenie w akcie odpowiednich klauzul, takich jak wyłączenie darowizny ze schedy spadkowej, co pozwoli na uniknięcie długotrwałych i kosztownych sporów sądowych w gronie najbliższych.