Wyrok Sądu Okręgowego

XXI C 123/23

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

dnia 22 listopada 2023 r.

Sąd Okręgowy w Warszawie XII Wydział Cywilny

w następującym składzie:

Przewodniczący: Anna Kowalska

Protokolant: Jan Nowak

po rozpoznaniu w dniu 15 listopada 2023 r. w Warszawie

na rozprawie

sprawy z powództwa Krystyny Wiśniewskiej

przeciwko Adamowi Małeckiemu, Ewie Małeckiej, Tomaszowi Małeckiemu

o ustalenie

1. oddala powództwo;

2. zasądza od Krystyny Wiśniewskiej na rzecz Ewy Małeckiej kwotę 3600 (trzy tysiące sześćset)

złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.

/-/ Anna Kowalska

UZASADNIENIE

Pozwem skierowanym do Sądu Okręgowego w Warszawie Krystyna Wiśniewska wniosła o:

- ustalenie, że prawo do grobu murowanego położonego w Warszawie na Cmentarzu Powązkowskim przy ul. Powązkowskiej 1

oznaczonego numerem A12/1/2020 przysługuje Krystynie Wiśniewskiej, Adamowi Małeckiemu oraz Tomaszowi Małeckiemu;

- ustalenie, że uprawnionymi do podejmowania decyzji o grzebaniu kolejnych osób w

tymże grobie są Krystyna Wiśniewska, Adam Małecki oraz Tomasz Małecki;

- zasądzenie kosztów procesu od pozwanych Adama Małeckiego, Ewy Małeckiej i

Tomasza Małeckiego.

W uzasadnieniu pozwu powódka podniosła, że w przedmiotowym grobie jest pochowana jej matka oraz inne jej bliskie osoby za wyjątkiem żony Jana, która była

osobą obcą w stosunku do pierwszej osoby tam pochowanej. Dlatego jej zdaniem żona

Jana - Ewa Małecka jako niespokrewniona nie ma prawa do tego grobu

ani dysponowania miejscami w tym grobie (pozew IV C 234/22).

Pozwany Adam Małecki w odpowiedzi na pozew oświadczył, że zgadza się w

całości z jego treścią i wniósł o jego uwzględnienie (odpowiedź na pozew IV C 235/22).

Pozwana Ewa Małecka w odpowiedzi na pozew wniosła o oddalenie powództwa w

całości i obciążenie powódki w całości kosztami postępowania w sprawie. W swoim

ostatecznym stanowisku pozwana wniosła o ustalenie w sprawie tak jak stanowią przepisy

prawa (odpowiedź na pozew IV C 236/22, protokół rozprawy z dnia 10 października 2023 r.).

Pozwana Ewa Małecka wniosła o oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od

powódki na rzecz pozwanej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego

wg norm przepisanych. Jej zdaniem jako żona pochowanego w grobie Jana Kowalskiego ma prawo do grobu. Jej zdaniem powódka nie ma interesu prawnego w żądaniu

ustalenia (odpowiedź na pozew IV C 237/22).

Sąd ustalił następujący stan faktyczny:

W grobie murowanym na cmentarzu w Warszawie przy ul. Powązkowskiej 1 oznaczonym numerem

A12/1/2020 pochowani są: Maria Kowalska (matka powódki)

oraz jej mąż Jan Kowalski z pierwszego małżeństwa z Anną Nowak, Piotr Kowalski z drugiego małżeństwa z Marią Wiśniewską i Jan Wiśniewski z trzeciego małżeństwa z Anną Zielińską. Jan Kowalski z Anną

Nowak byli bezdzietni. Powódka Krystyna Wiśniewska i pozwana Ewa Małecka są

córkami i jednocześnie wnuczkami pochowanych w tym grobie Marii Kowalskiej i jej męża

Jana Kowalskiego. Natomiast pochowany w grobie Jan Kowalski z pierwszego związku z

Anną Nowak miał jedno dziecko - Adama Małeckiego - pozwanego w

sprawie. Jan Kowalski ze związku z Marią Wiśniewską nie miał wspólnych dzieci.

Maria Kowalska - Anna Nowak z pierwszego związku małżeńskiego miała

córkę Ewę Małecką - pozwaną w sprawie. Grób jest administrowany przez Zarząd Cmentarzy Komunalnych w Warszawie.

Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił w oparciu o załączone dokumenty,

niezakwestionowane przez żadną ze stron, zeznania stron (protokół z dnia 10 października 2023 r.). Sąd pominął przy

ustalaniu stanu faktycznego zeznania świadków (Anna Nowak, protokół z dnia 10 października 2023r., Jan Nowak protokół z dnia 10 października 2023 r.), albowiem wypowiadali się oni generalnie o grobie, osobach tam pochowanych.

Ich zeznania były ogólnikowe i nic nie wniosły do ustalonego stanu faktycznego.

Sąd zważył, co następuje:

Prawo do grobu ma dwojaki charakter - osobisty i majątkowy, przy czym elementom

osobistym przypada rola wiodąca, bez względu na to, jaka jest wartość elementów

majątkowych tego prawa i na czym one polegają. Kult pamięci zmarłego polega na

przysługujących człowiekowi uprawnieniach wypływających ze sfery uczuć odnoszących się

do osoby zmarłej, okazywania szacunku dla wspomnień i pamięci o niej, urządzenia pogrzebu

oraz nagrobka i decydowania o jego wystroju, załatwiania spraw z administracją cmentarza,

ochronie przed naruszeniami, składania wieńców, palenia zniczy, decydowania lub

współdecydowania o przeznaczeniu wolnych miejsc w grobie murowanym dla pochowania

dalszych zmarłych itp. W tym wypadku, jak trafnie podniesiono w literaturze i judykaturze,

chodzi o jedno dobro osobiste, tj. kult pamięci osoby zmarłej, choć może ono obejmować

ochronę różnych uprawnień dotyczących pochowania osoby bliskiej i pamięci o niej (vide

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 grudnia 2012 r., I CSK 234/12, niepubl.). Przedmiotem

ochrony prawnej jest prawo do sprawowania kultu osoby zmarłej, natomiast przesłanką tej

ochrony jest naruszenie dobra osobistego podmiotu tego prawa.

Elementy osobiste prawa do grobu mają charakter przeważający i są związane z określoną

osobą; jako prawa osobiste są niezbywalne i niedziedziczne. Prawo do grobu jest jednym z

samoistnych praw majątkowych, co do którego nie ma zakazu ustawowego jego zbywalności

ani wyłączenia z dziedziczenia tylko wtedy, gdy miejsce na cmentarzu zostało nabyte i grób

został urządzony przez osobę pozostającą przy życiu i jest wolny, tj. nikt nie został w nim

pochowany (vide uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 maja 2007 r., III CZP 28/07,

OSNC 2008/2/24). Jeżeli natomiast w grobie spoczywają już zwłoki określonej

osoby uprawnionej do pochowania, to na skutek pochówku następuje zdominowanie

uprawnień niemajątkowych i w związku z czym dopuszczalność rozporządzenia prawem do

grobu wygasa. Z tą chwilą nie jest już możliwe rozdzielenie uprawnień majątkowych od

osobistych i z tego względu, jak trafnie podniesiono w literaturze, prawa majątkowe tracą

swoją odrębność w tym sensie, że nie mogą być przedmiotem wyłącznego korzystania i

rozporządzania ze strony dotychczasowego ich podmiotu, a to ze względu na prawa do grobu

przysługujące pozostałym uprawnionym, których źródłem jest fakt powiązań rodzinnych z

osobą pochowaną w grobie (vide uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 maja 2007 r., III CZP 28/07,

OSNC 2008/2/24).

Prawo do pochówku w konkretnym grobie może wynikać ze stosunków osobistych,

łączących konkretną osobę z pochowanymi już wcześniej w tym samym miejscu zmarłymi. Z

tego punktu widzenia można przy tym mówić zarówno o pozytywnym, jak i negatywnym

aspekcie takiego uprawnienia. Z jednej strony można bowiem - z powołaniem się na przepisy

o ochronie dóbr osobistych, zwłaszcza ochronę kultu zmarłych osób bliskich, złożonych do

danego grobu – domagać się zakazania dokonania pochówku określonej osoby w konkretnym

grobie lub nawet domagać się ewentualnie ich usunięcia (ekshumacji), jeżeli jest to

uzasadnione występującymi w sprawie stosunkami osobistymi między określonymi zmarłymi

lub ich żyjącymi osobami bliskimi. Decydujące kryterium stanowią tu przepisy art. 448

oraz art. 10 ustawy z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych

(tekst jedn. Dz.U. z 2011 r., Nr 118, poz. 687). Prawo do pochowania zwłok i

uprawnienie do grobu przysługuje zatem w kolejności osobom wymienionym w art. 10 powołanej ustawy. Zgodnie z tym przepisem prawo pochowania zwłok ludzkich ma

najbliższa rodzina osoby zmarłej, a mianowicie: małżonek (ka), krewni zstępni, krewni wstępni, krewni boczni do 4 stopnia pokrewieństwa, powinowaci w linii

prostej do 1 stopnia. Wszystkie osoby występujące w procesie jako najbliższa rodzina osoby

zmarłej pochowanej w grobie, byli jednakowo uprawnieni do pochowania zwłok ludzkich.

Decydującym do rozstrzygnięcia niniejszej sprawy była właściwa ocena istnienia po

stronie powodowej interesu prawnego w rozumieniu art. 189 kpc w wytoczeniu niniejszego

powództwa. Jak wiadomo sam art. 189 kpc nie definiuje pojęcia interesu prawnego, a jego

rozumienie było wielokrotnie przedmiotem orzecznictwa sądowego i doktryny. Interes

prawny jest szczególnym rodzajem klauzuli generalnej.

Interes prawny jest kategorią obiektywną w tym znaczeniu, iż dla jego istnienia czy

nieistnienia nie ma w zasadzie znaczenia to, że powód odczuwa subiektywną potrzebę

ochrony swych praw. Zawsze musi zatem istnieć obiektywna niepewność co do stanu

prawnego lub prawa, która wymaga usunięcia (vide uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego

z dnia 23 stycznia 1997 r. III CZP 6/97 OSNC 1997/5/76, uzasadnienie uchwały 7 sędziów z dnia 26 czerwca 1968 r. III CZP 49/68 OSNCP 1969/4/60).

Powszechnie się przyjmuje, iż nie istnieje interes prawny powoda wytoczeniu powództwa

na podstawie art. 189 kpc kiedy realnie możliwym jest uzyskanie przez niego ochrony lub

usunięcie stanu niepewności w inny sposób. Istnienie interesu prawnego jest konieczne, nie

tylko w momencie wytoczenia powództwa ale również konieczne jest jego istnienie w chwili

wyrokowania. Interes prawny nie istnieje w okolicznościach ukształtowanych jednoznacznie

stanem prawnym i niekwestionowanymi zdarzeniami prawnymi (vide teza 2 do uchwały SN z 23.01.1997 r., III CZP 6/97, str.

205-206 do Kodeksu Postępowania Cywilnego pod redakcją Tadeusza Erecińskiego - C.H.Beck

Warszawa 2007 r.; i powołany tam wyrok SN z 26.06.1968 r. III CZP 49/68).<